Jahon UNESCO tashkiloti Xiva (1990 y.), Buxoro (1993 y.), Shahrisabz (2000 y.) va Samarqand (2001 y.) shaharlarini jahon sivilizatsiyasi tarixiga katta hissa qo‘shgan Jahon merosi ob’ektlari deb e’lon qilgan.
Xiva — bu ulkan me’moriy majmua, tirik shahar, ochiq osmon ostidagi muzey, Markaziy Osiyodagi Buyuk Ipak yo‘lining eng chekka shaharlaridan biri, Xorazm davlatining so‘nggi poytaxti hisoblanadi. Xorazm qadim zamonlardan buyon Markaziy Osiyoning muhim madaniy markazlaridan biri bo‘lgan, aynan shu yerda olovga sig‘inish dini — zardushtiylik paydo bo‘lgan.
Xorazm hukmdori Xorazmshoh Farasman miloddan avvalgi IV asrda Alexander the Great bilan birga Ahamoniylar sulolasining so‘nggi podshohiga qarshi jang qilgan.
Xorazmni o‘rab turgan cho‘llar hududni har qanday armiyadan ham yaxshi himoya qilgan, shu sababli asrlar davomida Xorazm o‘ziga xos madaniyatini saqlab qolgan.
Xiva karvonlar uchun orzu qilingan to‘xtash joyi bo‘lib, mashhur “Xeyvak” qudug‘i orqali sayohatchilar va hayvonlarga suv yetkazib bergan. U karvon yo‘li kabi qadimiydir.
Afsonaga ko‘ra, Xivaga Nuh payg‘ambarning o‘g‘li Shom asos solgan, biroq shahar haqidagi ilk yozma ma’lumotlar X asr arab manbalarida uchraydi.
Xiva XVI asrda, ko‘chmanchi o‘zbek qabilalari bu hududni egallab, 1511 yilda Xiva xonligini tashkil qilganidan so‘ng jadal rivojlangan.
XIX asr oxiriga kelib sug‘oriladigan yerlar kamayib ketgan va atrofdagi cho‘llarda qolgan xarobalar uning sobiq buyukligini eslatib turadi.
XX asr fuqarolar urushi davridagi og‘ir sinovlar go‘yo bu sharq durdonasini chetlab o‘tgan. Bugungi kunda Xivaga tashrif buyurish insonda o‘ziga xos romantik kayfiyat uyg‘otadi.
Buxoro — O‘zbekistonning eng qadimiy shaharlaridan biri bo‘lib, uning nomi zardushtiylikning muqaddas kitobi “Avesto”da uchraydi.
Afsonalarga ko‘ra, Buxoroga asos solgan shaxs — ilohiy Siyovush bo‘lib, u “Shohnoma” asarining qahramonlaridan biridir.
1997 yilda UNESCO ko‘magida shahar ramziy 2500 yilligini nishonlagan.
Arablar kelishidan oldin Buxoro kuchli rivojlangan markaz bo‘lib, boy yer egalari tomonidan qo‘llab-quvvatlangan hukmdorlar sulolasi tomonidan boshqarilgan.
IX asr oxirida Somoniylar sulolasi bu yerda hokimiyatni qo‘lga olib, Buxoroni davlat poytaxtiga aylantirdi. Shu davrda shahar butun musulmon olamining ilmiy va madaniy markaziga aylandi.
1220 yil mart oyida mo‘g‘ullar shaharni vayron qildi. Uni tiklash uchun butun bir asr kerak bo‘ldi.
Bugungi kunda Buxoroda 170 ga yaqin o‘rta asr me’moriy yodgorliklari saqlanib qolgan. Bu — afsonalar va rivoyatlar shahri, “Muqaddas” va “Sharafli” Buxorodir.
Amir Timurning vatani bo‘lgan qadimiy Kesh shahri bugungi Shahrisabzdir.
Bu shahar haqida VII asr xitoy sayyohi Xuanzang yozib qoldirgan.
Arablar istilosidan so‘ng shahar musulmon shaharlari xususiyatiga ega bo‘lgan, ammo keyinchalik Somoniylar davrida biroz tanazzul kuzatilgan.