TOSHKENT

Asosiy diqqatga sazovor joylar

Amir Temur xiyoboni – harbiy paradlar uchun maydon, ilgari ot minish va piyoda sayr qilish joyi bo‘lgan hamda Toshkentdagi eng qadimiy bog‘ bo‘lib, 1882-yilda general-gubernator Chernyaev buyrug‘i bilan barpo etilgan. 2009-yilda xiyobon atrofiga yangi hukumat binolari qurilishi hisobga olinib, uning ko‘rinishi o‘zgartirildi.

Alisher Navoiy nomidagi opera va balet teatri – sariq g‘ishtdan qurilgan, klassik va Markaziy Osiyo uslublarini uyg‘unlashtirgan bino bo‘lib, 1947-yilda yapon harbiy asirlari tomonidan qurib bitkazilgan. Qurilish ishlariga Moskvadagi V.I. Lenin maqbarasi qurilishiga rahbarlik qilgan me’mor Shchusev boshchilik qilgan.

Ko‘keldosh madrasasi 16-asr o‘rtalarida hukmdorning vaziri Ko‘keldosh tomonidan qurilgan. Sovet davrida ombor, keyin esa muzey sifatida foydalanilgandan so‘ng, madrasa yana o‘zining diniy vazifasini tikladi.

Xast Imom majmuasi – Toshkentning muqaddas yuragi va shaharning eng kam ruslashtirilgan hamda sovetlashgan qismi bo‘lib, Baroqxon madrasasi, Tillashayx masjidi va Qaffol Shoshiy maqbarasidan iborat.

Baroqxon madrasasi 16-asrda Shayboniylar davrida Toshkentni boshqargan Temurning avlodi tomonidan qurilgan. Bu O‘zbekiston muftiysi — respublikadagi islomning rasmiy rahbarining ma’muriy markazidir.

Tillashayx masjidi – Baroqxon madrasasi bilan bir vaqtda qurilgan bo‘lib, juma masjidi hisoblanadi. Uning eng qimmatli xazinasi — 655-yilda o‘ldirilgan xalifa qoniga belangan, dunyodagi eng qadimiy Qur’onlardan biri bo‘lgan Usmon Qur’onidir.

Qaffol Shoshiy maqbarasi – 904–979-yillarda yashagan mahalliy tabib, faylasuf va islom shoiri dafn etilgan joydir. Portal, ichki gumbaz va arkada 16-asrga oid bo‘lib, o‘sha davrda diniy inshootlarda simmetrik shakllar qo‘llanilgan.

Amaliy san’at muzeyi – xalq amaliy san’atining go‘zal namunalarini jamlagan maskan. Podsho davri diplomati Polovtsev o‘z qarorgohini qurish uchun Buxoro, Samarqand, Xiva, Farg‘ona va Toshkentdan ustalarni taklif qilib, o‘zbek me’morchiligiga hurmatini bildirgan.

FARG‘ONA

Xudoyorxon saroyi – 1863–1873-yillar oralig‘ida, notinchlik va bosqinlar davrida, Qo‘qon xoni Xudoyor o‘zining “Urda” deb atalgan saroy-qal’asini Buxoro arkiga qarama-qarshi tarzda qurdirgan. Amerikalik diplomat Shuler uni qurib bitkazilgach “Markaziy Osiyodagi boshqa barcha inshootlardan ham ulug‘vor va jozibador… yangi ko‘k, sariq va yashil koshinlarining jilosi bilan porlab turadi” deb ta’riflagan. Xudoyor saroyni nafaqat o‘zining hashamatini qondirish va o‘zini madh etuvchi yozuvlar bilan ulug‘lash uchun, balki qirg‘iz ayoli bo‘lgan onasi Hakim A’in uchun ham qurdirgan. Uning o‘tovda yashash odatidan uyalib, hovlida unga o‘tovni eslatuvchi chodir tikib bergan.

Qo‘qondagi Juma masjidi – juma namozlari uchun xonlikning asosiy masjidi bo‘lib, 1809–1812-yillar oralig‘ida Umarxon tomonidan oddiy qishloq masjidining poytaxtcha nusxasi sifatida qurilgan. Sovet davrida yopilgan va 1989-yilda restavratsiyadan so‘ng yana ochilgan.

Bobur memorial bog‘i – Andijondan janubi-sharqqa yetti kilometr uzoqlikda joylashgan ushbu bog‘ 1993-yilda Kobuldagi Bobur qabridan tuproq keltirilishi munosabati bilan ochilgan. Ushbu tuproq saqlanadigan marmar quti Bobur yoqtirib tashrif buyurgan tepaliklar ustiga yoyilgan bog‘ning markazida joylashgan. Andijonni abadiy tark etishdan oldin u shu yerga kelib xayrlashgan. Bu yerda tepalik cho‘qqisiga olib chiqadigan ko‘tarma moslamali kichik Bobur muzeyi ham mavjud.

Yedgorlik fabrikasi – 1983-yilda Marg‘ilon ipak fabrikasi ishchilari guruhi qo‘lda ipak ishlab chiqaradigan ustaxona tashkil etib, an’anaviy usullarni tiklab va saqlab qolishgan.

Norbutabey madrasasi – sodda tuzilishga ega bo‘lsa-da, salobatli bu madrasa 1799-yilda Norbuta xon hukmronligi davrida qurilgan. Qo‘qondagi boshqa madrasalardan farqli ravishda, u Sovet davrida ham faoliyatini davom ettirgan.

Dasturxonchi madrasasi – 1833-yilda erkaklarni o‘qitish uchun qurilgan bu madrasa 20-asrda qayta tiklanib, 1992-yilda 15–20 yoshdagi 60 nafar qizlar uchun o‘z eshiklarini ochgan. An’anaviy fanlarga qo‘shimcha ravishda uy-ro‘zg‘or ishlari va kashtachilik ham o‘qitila boshlandi.

SHAHRISABZ

Oq Saroy – “Kimki bizning qudratimiz va saxovatimizdan shubhalansa, bizning binolarimizga qarasin.” Temurning ushbu hikmati eng avvalo Oq Saroyga tegishlidir. 1379-yilda Ko‘hna Urganch zabt etilgach, Temur ko‘plab asir hunarmandlarni Shahrisabzga yuborib, Samarqanddagi Bibixonim masjidiga teng keladigan ulkan saroy qurishni buyurgan. “Oq Saroy” nomi saroyning asosiy rangini emas, balki Temurning aslzoda kelib chiqishini ifodalagan, chunki uning bezaklarida ko‘k, yashil va oltin rangli mozaikalar ustun bo‘lgan. Xorazm va Ozarbayjondan keltirilgan qullar-hunarmandlar 1404-yilda ham qurilishni davom ettirayotgan edi, o‘sha paytda hayratlangan Ispaniya elchisi Klavixo 65 metrli minoralar orasidan o‘tib, balandligi 40 metr va kengligi 22 metr bo‘lgan kirish peshtog‘i orqali kengligi 100 metr bo‘lgan marmar bilan qoplangan ichki hovliga kirgan. Hovli ikki qavatli arkadalar bilan o‘ralgan edi. Sharqiy minoradagi “kufiy” uslubidagi yozuvda: “Sulton – Allohning [yer yuzidagi] soyasi”, g‘arbiy minoradagi yozuvda esa: “Sulton bu soyadir” deb yozilgan. Ehtimol, usta Qur’onda taqiqlangan simmetriyadan ataylab qochgan, ammo rivoyatlarga ko‘ra, tez jahlli Temur buni haqorat deb bilib, ustani o‘zi yaratgan asar tepasidan tashlashni buyurgan.

Ko‘k Gumbaz masjidi (“Moviy gumbaz”) – shaharning juma masjidi. 1437-yilda Ulug‘bek tomonidan otasi Shohruh (Temurning o‘g‘li) sharafiga qurilgan. Ulug‘bek rejasiga ko‘ra, masjid shaharning asosiy masjidi bo‘lib, shu bilan birga Dorut Tilovat madrasasining (Tafakkur uyi) markaziy qismi bo‘lgan. Madrasa hududida Barloslar sulolasi vakillarining ikki maqbarasi joylashgan. Ulardan birinchisi 1373–74-yillarda Temur tomonidan sufiylar tariqati rahbari va Temurning otasi Tarag‘ayning ma’naviy ustozi Shayx Shamsiddin Kulol uchun qurilgan. Tarag‘ayning qabri ham shu yerda joylashgan. Ikkinchi maqbara Payg‘ambar Muhammadning nevarasi Husayn avlodlari – sayyidlar qabrlari ustiga qurilgan. Ikkinchi maqbaraning mavjudligi majmuaning mahalliy “Gumbazi Sayidon” – Sayyidlar gumbazi nomi bilan atalishiga sabab bo‘lgan.

Dor us-Saodat maqbarasi (“Qudrat va saltanat maskani”) – Barloslar sulolasining yana bir me’moriy majmuasi bo‘lib, 1392-yilda yakunlangan. Dastlabki majmua Temurning boshqa ulkan loyihalari bilan teng darajada rejalashtirilgan bo‘lib, 50x70 metr maydonni egallagan. Bu majmua Temurning eng katta va sevimli o‘g‘li Jahongir sharafiga qurilgan bo‘lib, u 22 yoshida otdan yiqilib vafot etgan. Bu yerda Temurning yana bir o‘g‘li Umar Shayxning ham qabri joylashgan.

Temur maqbarasi (sklepi) – Temur o‘z qarindoshlari uchun maqbaralar qurishda mablag‘ni ayamagan bo‘lsa-da, o‘zi uchun Shahrisabzda kichik yer osti qabr qurishni buyurgan. Uning so‘nggi so‘zlari: “… faqat bir tosh va unda mening ismim bo‘lsin” bo‘lgan. Biroq u hashamatli Go‘ri Amir maqbarasiga katta nefrit toshi qo‘yilgan holda dafn etilgan. Sklep deyarli bezaksiz yer osti xonasi bo‘lib, faqat arkalarida Qur’on oyatlari yozilgan. Xonaning deyarli butun qismini Temurning hayotidan parchalar o‘yib yozilgan tosh sarkofag egallagan. Shu asosda 1963-yilda bu qabr topilganda, u aynan Temur uchun mo‘ljallangan degan taxmin ilgari surilgan.

BUXORO

Kalyan minorasi (1127) – (tojik tilidan tarjimasi “Buyuk”), Buxoroning ramzlaridan biri. Qarxoniylar davrida Arslonxon hukmronligi ostida qurilganida, ehtimol, Markaziy Osiyodagi eng baland bino bo‘lgan. Bu hayratlanarli 47 metr balandlikdagi inshoot o‘zining 875 yillik tarixi davomida biror marta tiklanmagan.

Toqi Zargaron (1570) – zargarlar bozori.

Toqi Telpak Furushon – bosh kiyimlar bozori.

Toqi Sarrafon – pul ayirboshlovchilar bozori.

Mag‘ok-i-Attori masjidi – buddaviy monastir, zardushtiy ibodatxonasi va arab istilochilari masjidi bir joyda saqlangan.

Lyabi Hauz ansambli (1620) – hovuz atrofida qurilgan ochiq maydon (tojik tilidan tarjimasi “hovuz atrofida”).

Nodir Devonbegi madrasasi va hanakasi (1630) – Lyabi Hauz ansambli qarshisida Nodir Divanbegi amirning vaziri tomonidan qurilgan.

Kukeldash madrasasi (1568) – Markaziy Osiyodagi eng katta musulmon ta’lim muassasasi bo‘lgan.

Ark qal’asi – qadimiy “shahar ichidagi shahar”, hukmron oilalar yashagan joy, bu yerda Buxoro qurilishi boshlandi.

Bolo Hauz masjidi (1712) – (tojik tilidan tarjimasi “Hovuz yonidagi masjid”) shoh saroyi uchun masjid.

Ismoil Somoniy maqbarasi (10-asr) – shaharning eng qadimiy inshooti, o‘zining noodatiy nafis uslubi bilan mashhur.

Chashma Ayub (12-asr) – (“Ayyubning manbai”) – kompleks manbai yonida qurilgan. Rivoyatga ko‘ra, payg‘ambar Ayyub Islom davridan ming yil oldin katta qurg‘oqchilik paytida Zarafshon vodiysiga kelgan. Ayyub tayoq bilan changli yerga urganida, shu joyda shifo beruvchi manba paydo bo‘lgan.

Sitora-i-Mohi-Khosa (1911) – Buxoro amiri Alimxonning yozgi qarorgohi, rus ko‘chmanchilari tomonidan qurilgan.

Chor Minor (1807) – (“To‘rt minorali”) – Buxorodagi eng noodatiy va diqqatga sazovor inshootlardan biri.

SAMARQAND

Go'ri Amir (fors tilida – Amir maqbarasi) – Temur va uning avlodlari dafn etilgan joy (15-asr). Ushbu majmua yaratish g‘oyasi Temurga tegishli bo‘lib, u sevimli nevarasi Muhammad Sultan uchun maqbara qurmoqchi edi. Muhammad Sultan erta vafot etgan va Temurning vorisi deb e’lon qilingan. Keyinchalik, Temur o‘zi, uning oilasi a’zolari va ikki sufiya sheyxlari ham shu yerga dafn etilgan.

Registon maydoni – 15–17-asrlarda qurilgan 3 ta madrasah va masjiddan iborat ulug‘vor ansambl. Ulug‘bek madrasasi – maydonning eng qadimiy binosi, 15-asrda Ulug‘bek (Temurning nevarasi) buyurmasi bilan qurilgan. Qolgan ikki madrasah 17-asrning birinchi yarmida Samarqand hukmdori Yalangtush Bahadur buyurmasi bilan qurilgan.

Bibi Xonim masjidi – ulkan jome masjid, bir vaqtlar Islom olamidagi eng katta masjid va qadimiy Samarqandning eng yirik binosi. 1399-yilda Hindistonga muvaffaqiyatli yurish munosabati bilan Temur tomonidan qurdirilgan. Qurilish besh yil davom etgan, ammo hajmi katta bo‘lganligi sababli masjid tezda buzila boshlagan. Keyinchalik, masjid rang-barang Samarqand ramziga aylangan va ko‘plab afsonalar bilan o‘ralgan.

Shohi Zinda (Yashovchi Shoh) – Samarqand hukmdorlari va elitasining nekropoli. Majmuaning nomi eng birinchi va eng muqaddas maqbaradan – Payg‘ambar Muhammadning amakivachchasi Kusam ibn Abbosning qabri – kelib chiqqan, u rivoyatlarga ko‘ra, bu hududda Islomni birinchi bo‘lib targ‘ib qilgan.

Ulug‘bek observatoriyasi (1420) – yulduzlarni kuzatish uchun qurilgan ulkan (balandligi 30 m) astrolab, 3 qavatli observatoriyaning qoldiqlari, 1908-yilda rus arxeologi-amator Vyatkin tomonidan kashf etilgan. Bugungi kunda tashrif buyuruvchilar, 1449-yilda observatoriyani yo‘q qilgan tarafkashlar ko‘rmagan yer osti qismidagi ulkan kvadrantni ko‘rishlari mumkin.

Afrasiyob qoldiqlari va muzey – Chingizxon tomonidan 1220-yilda vayron qilingan shahar qoldiqlari. Muzeyda Afrasiyob qoldiqlarini qazish davomida topilgan 7-asr freskalarining parchalar saqlangan.

TERMIZ

Hakim at-Termiziy majmuasi (11–15-asrlar) – Hakim at-Termiziy maqbarasi va kichik tarix muzeyini o‘z ichiga oladi. Hakim at-Termiziy 748-yilda tug‘ilgan bo‘lib, u tasavvufni ilm bilan muvaffaqiyatli uyg‘unlashtirgan va eng buyuk islomiy faylasuf-matematiklardan biri sifatida tanilgan.

Arxeologiya muzeyi – Markaziy Osiyoda o‘z turiga ko‘ra yagona muzey bo‘lib, noyob eksponatlarga ega. Barcha eksponatlar Surxondaryo viloyatidan topilgan arxeologik topilmalardir.

Kirk Qiz qal’a – 50 xonadan iborat ushbu noyob istehkom 9–10-asrlarda Somoniylar sulolasining shahar tashqarisidagi qarorgohi bo‘lgan.

Sulton Saodat ansambli – 17 ta maqbaradan iborat bo‘lib, Termiz sayyidlarining (xalifa Ali avlodlari) oilaviy qabristoni hisoblanadi.

Jarqo‘rg‘on minorasi – balandligi 25 metr bo‘lib, 11-asrda qurilgan, g‘ishtlari 16 ta o‘zaro chirmashgan yo‘laklar shaklida terilgan va qal’a me’morchiligini eslatadi.

Fayoztepa – eski Termiz xarobalaridan 2 km uzoqlikda joylashgan qazilmalar bo‘lib, taxminan 2 ming yillik buddaviy monastir qoldiqlari va deyarli saqlanmagan monastir majmuasidan iborat.

Dalvarzintepa – Termizdan 140 km uzoqlikda, Denov shahri yaqinidagi arxeologik qazilmalar. U bir vaqtlar Kushon davlatining muhim shahri va yuechji qabilalarining dastlabki poytaxti bo‘lgan. Bugungi kungacha faqat buddaviy ibodatxona – Baqtriya muqaddas joyi va zardushtiy altarining yemirilgan qoldiqlari saqlanib qolgan.

Zurmal minorasi – eski Termizdan 3 km uzoqlikda joylashgan bo‘lib, M-39 yo‘lidan ko‘rinadi. 16 metrlik ushbu minora buddaviy stupaning qoldig‘i bo‘lib, ehtimol O‘zbekistonda saqlanib qolgan eng qadimiy inshoot hisoblanadi. Ehtimol, milodiy 3–4-asrlarda, Baqtriyada buddizm ravnaq topgan davrda, qimmatli relikviyalar saqlangan ushbu stupa qizil g‘isht bilan bezatilgan va ohaktosh plitalar bilan qoplangan.

XIVA

Muhammad Aminxon madrasasi (1852–1855) – shahardagi eng katta madrasa bo‘lib, 250 nafargacha talaba yoki 130 nafar sayyohni qabul qila oladi, chunki hozirda bu binoda mehmonxona faoliyat yuritadi.

Kalta Minor (Qisqa minora) – 1852-yilda xon tomonidan Islom olamidagi eng baland minora (70 metrdan ortiq) sifatida rejalashtirilgan, ammo xon vafotidan so‘ng qurilish 26 metr balandlikda to‘xtab qolgan.

Ko‘hna Ark (eski qal’a) – Xiva hukmdorining qarorgohi bo‘lib, 12-asrda qurilgan va 17-asrda kengaytirilgan. Bu yerda haram, zarbxona, otxonalar, harbiy kazarmalar, qurol-aslaha ombori, masjid va qamoqxona joylashgan edi.

Pahlavon Mahmud maqbarasi – Pahlavon Mahmud – Sharqning Gerkulesi, Pahlavon Pir – kurashchi-avliyo, Pirar Vali – dinga qarshi fors shoiri, Mahmud – mo‘ynachi – barchasi 1325-yilda shu yerda vafot etib, afsonaga aylangan, donishmand qahramon va shahar homiysi sifatida e’zozlanadi. Maqbara o‘zining shinam hovlisi va ajoyib bezaklari bilan shaharning eng go‘zal joylaridan biridir.

Islom Xo‘ja madrasasi (1908) va minorasi (1910) – Xivadagi eng yangi islomiy yodgorliklar. Ularning qurilishi buyurtmachisi bo‘lgan Islom Xo‘ja XX asr boshlarida bosh vazir bo‘lgan va Xiva mezonlariga ko‘ra liberal hisoblangan. Minoraning balandligi 45 metr bo‘lib, Xivadagi eng baland minora hisoblanadi.

Juma masjidi (1788) – tomni ushlab turuvchi 213 ta ustuni bilan ajralib turadi, har biri 3,15 metr balandlikda bo‘lib, bu konstruktiv yechim ilk arab masjidlaridan olingan.

Toshhovli (tosh uy) – 1832–1841-yillarda Allakuli xon tomonidan Ko‘hna Arkka nisbatan hashamatliroq muqobil sifatida qurilgan qarorgoh va haram.

NUKUS

Nukusdagi Qoraqalpog‘iston san’at muzeyi – mintaqaning durdonasi bo‘lib, 20-asrning birinchi yarmida Igor Savitskiy (1915–1984) tomonidan to‘plangan noyob kolleksiyani o‘zida jamlagan. Moskvalik rassom Igor Savitskiy ilk bor Qoraqalpog‘istonga SSSR Fanlar akademiyasining Xorazm arxeologik va etnografik ekspeditsiyasi tarkibida kelgan. Ushbu safar natijasida u ushbu hududning qadimgi davrlardan to hozirgi kungacha bo‘lgan etnografik materiallarini yillar davomida o‘rganib va to‘plab borgan. U miloddan avvalgi 3-asrda Aleksandr Makedonskiy legionlari qoldirgan qadimgi Baqtriya va So‘g‘diyona yodgorliklarini topgan. Shuningdek, u 19-asr davomida ushbu hududda ko‘chib yurgan xalqlarning an’anaviy turmush tarzini sinchiklab o‘rganib, qayd etgan. 20-asrning 50-yillarida Igor Savitskiy Qoraqalpoq san’at muzeyiga asos solgan va o‘z kolleksiyasini shu yerga joylashtirgan. Biroq uning yutuqlari bu bilan cheklanmaydi. Savitskiy 1900–1930-yillarda faoliyat yuritgan rus va o‘zbek rassomlarining katta muxlisi bo‘lgan. Ushbu rassomlar zamonaviy Yevropa san’atida inqilob qilgan avlod vakillari bo‘lib, o‘z davrida deyarli tanilmagan. Savitskiy ularning asarlari o‘zbek va rus avangardining noyob uyg‘unligini aks ettirishini va ularning ildizlarini tushunishga imkon berishini anglagan. Ushbu rassomlarning asarlari unutilgan va yangi ijtimoiy-siyosiy mafkura tarafdorlari tomonidan tizimli ravishda yo‘q qilingan. Igor Savitskiy o‘sha davrga oid 81 500 dan ortiq asarni to‘plagan. Barcha asarlar Nukus muzeyi arxivlarida saqlanadi. Muzey ochilganidan buyon kolleksiyaning faqat kichik qismi namoyish etilgan.

Ellikqal’a – miloddan avvalgi 4–1-asrlar qadimgi Xorazm sivilizatsiyasining gullab-yashnagan davri hisoblanadi. Qizilqum cho‘lining jazirama va og‘ir hududlari bir vaqtlar zich aholi yashagan joy bo‘lganini tasavvur qilish qiyin. Amudaryo taxminan miloddan avvalgi 2-asrda Orol dengiziga qarab o‘z yo‘nalishini o‘zgartirishi bilan hudud asta-sekin qurib, bo‘shab borgan. Daryo o‘z o‘zanini o‘zgartirgach, mahalliy feodallar nazoratidagi sug‘orish kanallari xalq hayotida tobora muhim ahamiyat kasb eta boshlagan. Ushbu kanallar buzilgach, ilgari gullab-yashnagan shaharlar tezda inqirozga yuz tutib, yo‘q bo‘lib ketgan va faqat o‘zining sobiq shon-shuhratidan darak beruvchi qoldiqlarni qoldirgan. Janbasqal’a (mil. avv. 2-asr), Tuproqqal’a (mil. avv. 4-asr) va Ayazqal’a (mil. avv. 4-asr) kabi arxeologik yodgorliklar aynan shu davrga mansubdir.